मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहिण योजनेतून ७० लाखांपेक्षा जास्त महिला लाभार्थी वगळल्या गेल्या आहेत. सोशल मीडियावर एक व्हायरल मेसेज फिरतो आहे की अर्ज भरा आणि कार्यालयात जा. हा मेसेज खरा आहे का खोटा? पात्र असूनही हप्ता न आलेल्या महिलांनी काय करायचे? अपात्र झालेल्या महिलांसाठी पुढे काय? आणि नोव्हेंबर-डिसेंबरपासून थकलेले हप्ते कधी मिळणार? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे या लेखात सविस्तर आणि स्पष्टपणे मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे.
दोन कोटींवरून एक कोटी ६८ लाखांवर लाभार्थी संख्या इतकी का घटली?
मुख्य मुद्दा: केवायसी न झाल्यामुळे, चुकीच्या केवायसीमुळे आणि इतर कारणांमुळे ७० लाखांपेक्षा जास्त महिला या योजनेतून बाहेर पडल्या आहेत.
मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहिण योजना सुरू झाली तेव्हा दोन कोटींपेक्षा जास्त महिला लाभार्थी या योजनेत होत्या. ही संख्या पाहून अनेकांना वाटले की महाराष्ट्रातील जवळजवळ प्रत्येक गरजू महिलेला या योजनेचा लाभ मिळतो आहे. पण केवायसी प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर चित्र वेगळेच दिसले. आता ही संख्या एक कोटी ६८ लाखांवर आली आहे. म्हणजे तब्बल ७० लाखांपेक्षा जास्त महिला या योजनेतून बाहेर गेल्या. हे ऐकून खूप जणींना धक्का बसला असेल, आणि तो स्वाभाविकही आहे. पण या घसरणीमागे नक्की काय कारणे आहेत हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
पहिले कारण म्हणजे केवायसीच न केलेल्या महिला. ज्यांनी मुदतीत केवायसी केलीच नाही, त्यांना आपोआप यादीतून बाहेर केले गेले. दुसरे कारण म्हणजे चुकीची किंवा अपूर्ण केवायसी. काहींचे आधार जुळले नाही, काहींचे बँक खाते लिंक नव्हते, काहींच्या माहितीत चुका राहिल्या. हे सगळे तांत्रिक पण महत्त्वाचे मुद्दे होते. तिसरे कारण म्हणजे उत्पन्न, वय किंवा इतर निकषांमुळे झालेली अपात्रता. या तिन्ही कारणांनी मिळून ७० लाखांपेक्षा जास्त महिला बाहेर गेल्या आणि आता उरलेल्या एक कोटी ६८ लाख महिलांना हप्ते देण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. मात्र त्यातही काही अडचणी आहेत ज्यामुळे पात्र महिलांनाही अजून हप्ते मिळालेले नाहीत.
व्हायरल मेसेज “अर्ज भरा, कार्यालयात जा” हे खरे आहे का?
मुख्य मुद्दा: हा व्हायरल मेसेज खोटा आहे. महिला व बालविकास विभागाने स्पष्ट केले आहे की अशी कोणतीही प्रक्रिया सध्या अस्तित्वात नाही.
गेल्या दोन-तीन दिवसांत सोशल मीडियावर एक मेसेज खूप वेगाने पसरला. या मेसेजमध्ये लिहिले होते की ज्या महिलांचा हप्ता बंद झाला आहे किंवा ज्यांना हप्ता आलेला नाही, त्यांनी एक विहित नमुन्यातील अर्ज भरावा आणि महिला व बालविकास विभागाच्या कार्यालयात जाऊन कागदपत्रांसह तो सादर करावा. हा मेसेज वाचून शेकडो महिला कार्यालयाकडे निघाल्या. काही ठिकाणी महिलांनी रांगाही लावल्या. मात्र सत्य हे आहे की हा मेसेज पूर्णपणे खोटा आहे. महिला व बालविकास विभागाने याबाबत अगदी स्पष्टपणे सांगितले की असा कोणताही अर्ज, अशी कोणतीही प्रक्रिया सध्या सुरू केलेली नाही.
कोणाला तरी वाटले असेल की हे सांगून उपकार होतील, पण प्रत्यक्षात याने फक्त महिलांची दिशाभूल झाली. ज्या महिला त्या मेसेजवर विश्वास ठेवून कार्यालयात गेल्या, त्यांचा वेळ गेला, त्यांना उन्हातान्हात फिरावे लागले आणि हाती काहीच लागले नाही. असे व्हायरल मेसेज खरे वाटतात कारण ते आपल्याच गरजेशी जोडलेले असतात. पण एखाद्या गोष्टीची गरज आहे म्हणून तो मेसेज खरा असतो असे नाही. अशा मेसेजवर कृती करण्यापूर्वी एकदा जवळच्या अंगणवाडी सेविकेकडे किंवा ग्रामपंचायतीत चौकशी करणे केव्हाही चांगले.
पात्र असूनही हप्ता आला नाही या महिलांनी काय करायचे?
मुख्य मुद्दा: ज्या महिला पात्र आहेत पण तांत्रिक कारणांमुळे हप्ता आला नाही, त्यांनी काळजी करण्याची गरज नाही. शासन त्यांचे हप्ते देण्याची प्रक्रिया राबवत आहे.
एक महत्त्वाचा गट असा आहे ज्याबद्दल जास्त बोलले जात नाही. या गटात त्या महिला आहेत ज्या पूर्णपणे पात्र आहेत, त्यांना अपात्रही केलेले नाही, त्यांची केवायसीही बरोबर आहे, पण तरीही त्यांचे नोव्हेंबर, डिसेंबर, जानेवारी, फेब्रुवारी, मार्च आणि एप्रिल असे सहा-सहा महिन्यांचे हप्ते आलेले नाहीत. या महिलांची परिस्थिती खरोखरच कठीण आहे. पात्र आहोत, चुकीचे काही केले नाही, तरी पैसे नाहीत. यात त्यांची काहीच चूक नाही. काही तांत्रिक कारणांमुळे, बँक आणि शासन यंत्रणेतील काही समन्वयाच्या अडचणींमुळे हे हप्ते अडले. महिला व बालविकास विभागाने स्पष्ट केले आहे की या महिलांचे सर्व थकीत हप्ते वितरित केले जातील. ते रद्द झालेले नाहीत, फक्त उशीर झाला आहे. प्रक्रिया सुरू आहे आणि ती पूर्ण झाल्यावर हप्ते येतील. त्यामुळे या महिलांनी आत्ता कुठेही धावपळ करण्याची, कोणता अर्ज भरण्याची किंवा कार्यालयाच्या चकरा मारण्याची गरज नाही. आपले बँक खाते सुरू आहे याची खात्री करा एवढे एक काम करा. बाकी शासन बघेल.
नोव्हेंबर-डिसेंबरपासून थकलेले हप्ते शासन काय करणार?
मुख्य मुद्दा: काही तांत्रिक अडचणींमुळे महिन्यानुमहिने हप्ते न मिळालेल्या पात्र महिलांचे सर्व थकीत हप्ते शासनाकडून दिले जातील.
नोव्हेंबर आणि डिसेंबर २०२५ पासून काही महिला लाभार्थ्यांना हप्ते मिळणे बंद झाले. त्यांनी आधी वाट पाहिली. जानेवारी आला, फेब्रुवारी आला, मार्च आला, एप्रिल गेला पण हप्ता काही आला नाही. सहा महिने उलटले तरी खात्यात एक रुपयाही जमा झाला नाही. अशा परिस्थितीत कोणाचाही संयम सुटेल. या महिलांना वाटले की आपण यादीतून काढले तर नाही ना, काही चूक झाली का, कुठे जावे, काय करावे. पण या सगळ्या काळजीचे उत्तर सरळ आहे. या महिला पात्रच आहेत. त्यांना वगळलेले नाही. फक्त एक तांत्रिक अडचण आली होती ज्यामुळे हप्ते वेळेत वितरित झाले नाहीत. आता ती अडचण दूर केली जात आहे आणि या सर्व महिलांचे नोव्हेंबरपासूनचे सगळे थकीत हप्ते एकत्रितपणे किंवा टप्प्याटप्प्याने दिले जातील असे महिला व बालविकास विभागाने स्पष्ट केले आहे. आता या महिलांनी फक्त एक गोष्ट करावी. बँकेत जाऊन आपले खाते सुरू आहे का हे तपासावे. आधार कार्ड खात्याशी लिंक आहे का ते बघावे. जर काही तांत्रिक अडचण खात्यात असेल तर ती सोडवावी. बाकी काळजी नको.
अपात्र झालेल्या महिलांसाठी काय आहे पर्याय?
मुख्य मुद्दा: अपात्र झालेल्या महिलांसाठी सध्या कोणतीही तात्काळ प्रक्रिया नाही. जून २०२६ नंतर केवायसीची संधी मिळण्याची शक्यता आहे, पण याला अजून अधिकृत दुजोरा नाही.
ज्या महिला खरोखरच अपात्र ठरवल्या गेल्या आहेत, त्यांचा प्रश्न वेगळा आहे आणि त्याचे उत्तरही वेगळे आहे. त्यांना सध्या लगेच कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही, हे सांगणे कठीण आहे, पण हे सत्य आहे. सध्या कागदपत्रे घेऊन कार्यालयात गेलात, अर्ज भरलात, तरी काम होणार नाही. महिला व बालविकास विभागाने हे स्पष्टपणे सांगितले आहे. आत्ता अशी कोणतीही प्रक्रिया सुरू नाही जी अपात्र झालेल्या महिलांना पुन्हा पात्र करू शकेल. जून २०२६ नंतर केवायसी प्रक्रिया पुन्हा सुरू होण्याची शक्यता बोलली जाते. पण याला अधिकृत पुष्टी अजून मिळालेली नाही. त्यामुळे जे सांगता येत नाही ते सांगणे योग्य नाही. मात्र जर एखाद्या महिलेला आपण का अपात्र झालो हे समजून घ्यायचे असेल, तर ती कार्यालयात जाऊन फक्त विचारणा करू शकते. “मी का अपात्र झाले?” हा प्रश्न विचारणे पूर्णपणे योग्य आहे. मात्र “मला पुन्हा पात्र करा” किंवा “माझा हप्ता सुरू करा” यासाठी सध्या कोणताही मार्ग नाही. अधिकृत अपडेटची वाट पाहणे हाच सध्या सर्वोत्तम पर्याय आहे.
सध्या नक्की काय सुरू आहे गोंधळ दूर करूया
मुख्य मुद्दा: पात्र महिलांचे मार्च-एप्रिलचे हप्ते आणि थकीत हप्ते वितरित करण्याची प्रक्रिया शासनाकडून राबवली जात आहे. नव्या लेखाशीर्षाअंतर्गत ही प्रक्रिया होणार आहे.
इतक्या वेगवेगळ्या बातम्या, मेसेजेस आणि माहितीमुळे नक्की काय सुरू आहे हे बऱ्याच महिलांना कळत नाही. तेव्हा हे सगळे एकत्र मांडणे गरजेचे आहे. पात्र असलेल्या एक कोटी ६८ लाख महिला लाभार्थ्यांचे मार्च आणि एप्रिल महिन्याचे हप्ते अजून वितरित झालेले नाहीत. त्याची प्रक्रिया चालू आहे. याशिवाय नोव्हेंबर-डिसेंबरपासून ज्यांचे हप्ते तांत्रिक कारणांमुळे अडले होते, त्यांचेही थकीत हप्ते द्यायचे आहेत. हे सगळे एकत्र करण्याचे काम शासन सध्या करत आहे. आता नवीन बजेटनुसार आदिवासी विकास विभाग, समाज कल्याण विभाग आणि सामान्य प्रवर्गातील लाभार्थी यांच्यासाठी स्वतंत्र लेखाशीर्षे तयार करण्यात आली आहेत. प्रत्येक प्रवर्गाचा निधी वेगळा मंजूर करण्यात आला आहे. एप्रिल २०२६ पूर्वीचे हप्ते जुन्या लेखाशीर्षातून दिले जातील आणि त्यानंतरचे नव्या लेखाशीर्षातून. हा बदल होता, त्यामुळे थोडा वेळ गेला. पण आता हे निस्तरले जात आहे आणि लवकरच हप्ते खात्यात येतील अशी अपेक्षा आहे. नवी संधी, पुन्हा संधी असे जे काही सांगितले जाते त्याला कोणताही अधिकृत आधार नाही. त्यामुळे त्या माहितीवर भरवसा ठेवू नका.
महिलांसाठी महत्त्वाचा सल्ला काय करा, काय करू नका
मुख्य मुद्दा: व्हायरल मेसेजवर विश्वास ठेवू नका, बँक खाते सुरू ठेवा आणि अधिकृत अपडेटची वाट पहा.
या सगळ्या प्रकरणात महिलांसाठी काही व्यावहारिक गोष्टी सांगणे आवश्यक आहे. सर्वात आधी, सोशल मीडियावर येणाऱ्या कोणत्याही मेसेजवर लगेच विश्वास ठेवू नका. मेसेज कितीही अधिकृत वाटत असला, कितीही महिलांनी पाठवला असला, तरी तो खरा असेलच असे नाही. आपल्या गरजेशी जोडलेला मेसेज असला की आपण लगेच विश्वास ठेवतो. पण हेच त्या खोट्या मेसेजेसचे मुख्य अस्त्र असते.
दुसरे म्हणजे, आपले बँक खाते व्यवस्थित ठेवा. खाते सक्रिय आहे, त्यात आधार लिंक आहे, मोबाईल नंबर अपडेट आहे, हे सगळे एकदा तपासा. हप्ता आल्यावर तो खात्यात जमा व्हायला हे सगळे आवश्यक आहे. तिसरे म्हणजे, जर तुम्हाला नेहमी हप्ते येत होते आणि आत्ता आलेले नाहीत, तर थोडी वाट पहा. तुम्ही पात्र आहात, तुमचे हप्ते येणारच आहेत. घाबरण्याची गरज नाही. चौथे म्हणजे, जर तुम्हाला अपात्र केले गेले असेल आणि कारण जाणून घ्यायचे असेल, तर कार्यालयात जाऊन विचारणा करा. पण पात्र होण्यासाठी किंवा हप्ता सुरू करण्यासाठी सध्या कोणताही मार्ग नाही हे लक्षात ठेवा. वेळ आणि श्रम वाया जाऊ नयेत म्हणून ही स्पष्टता आवश्यक आहे.
थोडक्यात खरी परिस्थिती काय आहे
मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहिण योजनेबाबत सध्या खूप गोंधळ आहे, पण सत्य सोपे आहे. पात्र महिलांचे हप्ते येणारच आहेत, फक्त थोडा उशीर आहे. थकीत हप्तेही दिले जातील. अपात्र झालेल्यांसाठी जून नंतर संधी येण्याची शक्यता आहे, पण अजून अधिकृत नाही. व्हायरल मेसेज खोटा आहे, कार्यालयात जाऊन वेळ वाया घालवू नका. बँक खाते सुरू ठेवा. अधिकृत अपडेटची वाट पहा. एवढे केले की पुरे.
माझी लाडकी बहिण योजना आणि इतर सरकारी योजनांच्या अधिकृत अपडेटसाठी नेहमी विश्वासार्ह स्त्रोतांकडूनच माहिती घ्या.
