शेती करताना सोबत एखादा जोड व्यवसाय असेल तर आयुष्य थोडं सोपं होतं. पण तो व्यवसाय शिकायला पैसे नाहीत, वेळ नाही असं बऱ्याच जणांना वाटतं. त्यासाठीच महाराष्ट्र शासनाची अमृत संस्था ड्रोन पायलट प्रशिक्षण देत आहे दहा दिवस, पूर्णपणे मोफत, राहणं आणि जेवण सुद्धा शासनाकडून. ३० जून २०२६ ही अर्जाची शेवटची तारीख आहे. या लेखात आपण हे प्रशिक्षण काय आहे, कोण अर्ज करू शकतो, काय फायदा होतो आणि अर्ज कसा करायचा हे सगळं सविस्तर बघणार आहोत.
आधी एक गोष्ट मनात खोलवर रुजवा
आपल्याला काहीतरी नवीन करायचं असतं. मनात विचार येतो, “शेतीसोबत आणखी काही केलं तर बरं होईल.” पण मग दुसरा विचार येतो “शिकायला वेळ कुठे आहे? पैसे कुठे आहेत? कशाला उगाच कटकट?” आणि महिने जातात, वर्षे जातात, पण काही बदलत नाही. हे एकट्या तुमचं नाही, बऱ्याच जणांचं असंच होतं. पण एक साधा हिशोब करा जर आज एक-दोन वर्षे थोडं कष्ट घेतलं, नवीन काहीतरी शिकलं, तर पुढची वीस-पंचवीस वर्षे त्याचा फायदा मिळत राहतो. नोकरी करायची म्हटलं तरी दहावी, बारावी, पदवी घ्यावीच लागते मग कुठे अर्ज होतो. तेच इथेही आहे. फरक इतकाच की इथे शिकायला एक रुपया खर्च नाही.
आणखी एक गोष्ट. आजच्या काळात ज्याच्याकडे रोज नगदी पैसे येतात त्याला समाजात वेगळा मान आहे. पंधरा एकर शेती असलेल्यापेक्षा पाच एकर शेती असलेला पण रोज जोड व्यवसायातून पैसे आणणारा जास्त मजबुतीने उभा असतो. हे कठोर सत्य आहे, पण खरं आहे. ड्रोन व्यवसाय हे असंच एक साधन आहे जे एकदा उभं केलं की रोज पैसे देतं.
ड्रोन हा व्यवसाय का आहे शेतीत कुठे वापरतात?
काही वर्षांपूर्वी ड्रोन म्हणजे फक्त फोटो काढायची गोष्ट होती. आता तसं नाही. शेतीत ड्रोनचा वापर खूप वेगाने वाढतोय. शेतावर कीटकनाशक फवारायचं असेल तर माणूस पाठीवर टाकी घेऊन उन्हात फिरतो, त्याला वेळ लागतो, मजुरी लागते आणि शरीराला त्रास होतो. ड्रोनने हेच काम दहापट वेगाने होतं. दहा एकरांवर दोन तासात फवारणी होते. त्याशिवाय शेताचं aerial survey करता येतं म्हणजे शेत किती आहे, कुठल्या भागात पीक बरं आहे, कुठे नाही हे ड्रोनवरून एका नजरेत कळतं. जमीन मोजणीसाठीही ड्रोनचा वापर होतो. पिकाच्या आरोग्याचं परीक्षण करण्यासाठी खास सेन्सर असलेले ड्रोन वापरतात.
आता महत्त्वाचं म्हणजे हे ड्रोन चालवायला परवाना लागतो. उगाच कोणीही उडवू शकत नाही. DGCA म्हणजे नागरी उड्डयन महासंचालनालयाचं प्रमाणपत्र लागतं. हे प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी प्रशिक्षण पूर्ण करावं लागतं. आणि हेच प्रशिक्षण आता शासन मोफत देतंय.
अमृत संस्था म्हणजे काय ही कोण चालवतं?
महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी थोडक्यात “अमृत” ही महाराष्ट्र शासनाची स्वायत्त संस्था आहे. शेतकऱ्यांसाठी वेगवेगळे प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवणं हे या संस्थेचं मुख्य काम आहे. याच संस्थेमार्फत “अमृत ड्रोन मिशन” चालवलं जातं. या मिशनचा उद्देश सरळ आहे शेतकऱ्यांना ड्रोन तंत्रज्ञान माहीत व्हावं, त्यांना ते चालवता यावं आणि त्यातून त्यांना स्वतंत्र उत्पन्नाचा मार्ग मिळावा. संस्था शासनाची असल्यामुळे प्रशिक्षण विश्वासार्ह आहे आणि मिळणारं प्रमाणपत्र अधिकृत आहे.
प्रशिक्षण कसं असतं दहा दिवसात काय शिकवतात?
दहा दिवसांचं हे प्रशिक्षण संपूर्ण मोफत आहे. फक्त मोफत म्हणजे फीच नाही असं नाही राहण्याची सोय शासनाकडून, जेवण शासनाकडून. म्हणजे घरापासून दूर राहून प्रशिक्षण घेतानाही एक रुपया खर्च होत नाही. या दहा दिवसांत ड्रोनच्या बांधणीची माहिती दिली जाते. ड्रोन कसा उडवायचा, कसा नियंत्रणात ठेवायचा, आणीबाणीच्या प्रसंगी काय करायचं हे शिकवलं जातं. शेतात फवारणी कशी करायची, कोणत्या उंचीवर ड्रोन असावा, वाऱ्यात कसं सांभाळायचं हे प्रात्यक्षिकांद्वारे शिकवलं जातं. DGCA चे नियम, उड्डयन कायदे, परवाना कसा मिळवायचा हेही शिकवतात. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर परीक्षा होते आणि उत्तीर्ण झाल्यावर अधिकृत प्रमाणपत्र मिळतं. हे प्रमाणपत्र म्हणजे ड्रोन पायलट म्हणून काम करण्याचा परवाना.
हे प्रशिक्षण घेतल्यावर नक्की काय व्यवसाय होतो?
इथेच खरी गोष्ट आहे. प्रशिक्षण घेतलं, प्रमाणपत्र मिळालं मग पुढे काय? सध्या महाराष्ट्रात ड्रोन फवारणी सेवेला मोठी मागणी आहे. शेतकऱ्यांकडे स्वतःचं ड्रोन नसतं, पण फवारणी हवी असते. तुमच्याकडे ड्रोन असेल आणि परवाना असेल तर तुम्ही शेतकऱ्यांचं काम करून पैसे मिळवू शकता. एकरी फवारणीचे ३०० ते ५०० रुपये मिळतात. दिवसाला दहा ते पंधरा एकर फवारणी सहज होते. म्हणजे दिवसाला तीन ते सात हजार रुपये. शेतीचा हंगाम असताना हे काम सातत्याने असतं. ज्यांना स्वतःचं ड्रोन घ्यायचं आहे त्यांच्यासाठी सरकारी अनुदानही आहे. सबसिडीवर ड्रोन घेतलं, प्रशिक्षण मोफत झालं तर सुरुवातीचा खर्चही कमी होतो. हे एकट्याने करता येतं किंवा छोटा गट करूनही करता येतो.
कोण अर्ज करू शकतो पात्रता काय आहे?
पात्रतेच्या अटी जास्त कठीण नाहीत. पहिली अट म्हणजे तुम्ही महाराष्ट्राचे रहिवासी असणं आवश्यक आहे. दुसरी अट म्हणजे तुम्ही शेतकरी असणं गरजेचं आहे किंवा शेतकरी कुटुंबातून येणं आवश्यक आहे शेतकऱ्याचा मुलगाही अर्ज करू शकतो. तिसरी अट म्हणजे कुटुंबाचं वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असणं गरजेचं आहे. जे आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत आहेत अशा शेतकऱ्यांना प्राधान्य दिलं जातं. वयाची अट साधारण १८ ते ४५ वर्षे आहे. शिक्षणाची फारशी कठोर अट नाही, पण किमान लिहिता-वाचता येणं गरजेचं आहे कारण प्रशिक्षणात नियम आणि तांत्रिक माहिती असते. स्मार्टफोन चालवता येणं फायद्याचं आहे पण अनिवार्य नाही.
कागदपत्रे काय लागतात?
अर्ज करताना काही कागदपत्रे लागतात. आधार कार्ड अनिवार्य आहे. ७/१२ उतारा म्हणजे शेतीचा दाखला लागेल. उत्पन्नाचा दाखला लागेल जो तहसीलदारांकडून मिळतो. रहिवासी दाखला लागेल. बँक खात्याची माहिती लागेल. पासपोर्ट आकाराचा फोटो लागेल. हे सगळं आधी तयार करून ठेवा म्हणजे अर्ज करताना अडचण येणार नाही. उत्पन्नाचा दाखला काढायला थोडा वेळ लागतो त्यामुळे तो आधीच काढून ठेवा.
अर्ज कसा करायचा शेवटची तारीख ३० जून २०२६
अर्ज ऑनलाईन पद्धतीने करायचा आहे. अमृत संस्थेच्या अधिकृत वेबसाईटवर जाऊन ड्रोन मिशनच्या लिंकवर क्लिक करायचं. तिथे नाव, पत्ता, शेती माहिती, उत्पन्न, कागदपत्रे अपलोड करायची आणि अर्ज सबमिट करायचा. मोबाईलवरूनही अर्ज होतो. अर्ज केल्यावर निवड होते, त्यानंतर प्रशिक्षणाच्या तारखा कळवल्या जातात. अर्जाची शेवटची तारीख ३० जून २०२६ आहे. हा दिवस उलटला तर संधी गेली. ऑनलाईन अर्ज करता येत नसेल तर जवळच्या CSC केंद्रात जाऊन मदत घेता येते किंवा कृषी विभागाच्या कार्यालयात चौकशी करता येते.
हे कोणासाठी खरोखरच उपयुक्त आहे?
ज्यांच्याकडे थोडी शेती आहे पण उत्पन्न पुरेसं नाही अशांसाठी हे उत्तम आहे. शेती ऑफसीझन असताना ड्रोन सेवा देता येते. ज्या तरुणांना शेतीत रस आहे पण फक्त शेतीवर अवलंबून राहायचं नाही त्यांच्यासाठी हे व्यवसायाचं एक नवीन दार आहे. ज्यांना नोकरी मिळत नाही पण स्वतंत्र काही करायचं आहे त्यांनाही हे प्रशिक्षण उपयुक्त आहे. एकट्याने किंवा दोन-तीन मित्रांनी मिळून ड्रोन सेवा सुरू केली तर छोटा पण स्थिर व्यवसाय उभा राहू शकतो. दहा दिवसांचा वेळ, एक रुपयाचा खर्च नाही आणि पुढे कायमचं उत्पन्न हे गणित साधं आहे.
थांबू नका वेळ निघून जातो
बऱ्याचदा आपण “नंतर बघू” म्हणतो. महिना जातो, वर्ष जातं आणि परिस्थिती तशीच राहते. ३० जून ही तारीख जवळ येतेय. अर्ज करायला पंधरा मिनिटे लागतात. कागदपत्रे तयार असतील तर एक दिवसात होतं. निवड झाली नाही तरी पुन्हा प्रयत्न करता येतो, पण अर्जच केला नाही तर संधी शून्य. एक गोष्ट लक्षात ठेवा जे आज थोडं कष्ट घेतात ते उद्या आरामात बसतात. जे आज आरामात बसतात त्यांना उद्या कष्ट करावे लागतात. ड्रोन तंत्रज्ञान येणाऱ्या काळात आणखी वाढणार आहे. आत्ता शिकलेलं आत्तापासून वीस वर्षे उपयोगी पडेल. महाराष्ट्र शासनाने हे मोफत दिलंय त्याचा फायदा घ्यायचा की नाही हे तुमच्या हाती आहे.
