PF आणि पेन्शन काढायची आहे? २०२६ चे नवीन नियम, फॉर्म आणि संपूर्ण प्रक्रिया

PF आणि पेन्शन काढायची आहे? २०२६ चे नवीन नियम, फॉर्म आणि संपूर्ण प्रक्रिया नोकरी सोडली की PF आणि पेन्शनचे पैसे कसे काढायचे हा प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक कामगाराला पडतो. काहींना पूर्ण पैसे एकत्र काढायचे असतात, काहींना ५८ वर्षांनंतर मासिक पेन्शन चालू करायची असते. पण योग्य फॉर्म माहीत नसेल, नियम माहीत नसेल तर पैसे अडकतात. या लेखात २०२६ च्या नवीन नियमांनुसार PF कसा काढायचा, पेन्शन कशी चालू करायची, कोणता फॉर्म कधी भरायचा आणि दहा वर्षांची सेवा का महत्त्वाची आहे हे सगळं सविस्तर सांगितलं आहे.

PF आणि पेन्शन म्हणजे नक्की काय?

खासगी कंपनी, कारखाना किंवा कोणत्याही आस्थापनेत काम करणाऱ्या प्रत्येक कामगाराच्या पगारातून दर महिन्याला दोन भाग वजा होतात. एक भाग जातो PF मध्ये म्हणजे Provident Fund मध्ये. हा भाग EPFO म्हणजे Employees’ Provident Fund Organisation कडे जमा होतो. त्यावर दरवर्षी व्याज मिळतं. दुसरा भाग जातो EPS मध्ये म्हणजे Employees’ Pension Scheme मध्ये. हा भाग पेन्शनसाठी राखीव असतो. कंपनी सुद्धा तुमच्या पगाराइतकाच वाटा या दोन्ही खात्यांमध्ये टाकते. त्यामुळे नोकरी केल्यावर PF आणि पेन्शन या दोन्ही गोष्टी आपोआप जमा होत असतात, शेतकऱ्याला वेगळे काही करायची गरज नसते. पण नोकरी सोडल्यावर हे पैसे काढणे किंवा पेन्शन चालू करणे हे कसं करायचं हे माहीत नसणं मात्र खूप कामगारांना त्रास देतं.

PF आणि पेन्शन या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत हे नीट समजून घ्या. PF मधले पैसे म्हणजे तुमची आणि कंपनीची मिळून जमा झालेली बचत ती तुम्ही नोकरी सोडल्यावर काढू शकता. पेन्शनचे पैसे मात्र वेगळे आहेत ते तुम्ही काही अटींवरच काढू शकता. या दोन्हींचे नियम वेगळे आहेत, फॉर्म वेगळे आहेत आणि प्रक्रियाही वेगळी आहे. त्यामुळे एकत्र गोंधळून न जाता दोन्ही वेगळ्याने समजून घेणं गरजेचं आहे.

दहा वर्षांची सेवा का महत्त्वाची आहे?

पेन्शनच्या नियमात दहा वर्षांची सेवा हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्या कामगाराने एकूण दहा वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त काळ EPFO अंतर्गत नोकरी केली असेल एकाच कंपनीत किंवा वेगवेगळ्या कंपन्यांत मिळून त्या कामगाराचे पेन्शनचे पैसे EPS खात्यात जमा राहतात आणि ते ५८ वर्षांनंतर मासिक पेन्शनच्या स्वरूपात मिळतात. हे पैसे एकरकमी आधी काढता येत नाहीत. त्यामुळे जे कामगार दहा वर्षांची सेवा पूर्ण करतात त्यांना भविष्यात आयुष्यभर दर महिन्याला पेन्शन मिळते, पण आत्ता एकरकमी काढता येत नाही.

दुसरीकडे, ज्या कामगाराची सेवा दहा वर्षांपेक्षा कमी आहे त्यांना पर्याय आहे PF आणि पेन्शन दोन्ही एकत्र काढता येतात. म्हणजे नोकरी सोडल्यावर जर एकूण सेवा दहा वर्षांपेक्षा कमी असेल तर PF चे पैसे आणि पेन्शनचे पैसे दोन्ही एकत्र बँक खात्यात येतात. यासाठी दोन वेगळे फॉर्म भरावे लागतात Form 19 PF साठी आणि Form 10C पेन्शनसाठी. हे दोन्ही फॉर्म एकत्र सादर केल्यावर साधारण १५ ते २० दिवसांत पैसे बँक खात्यात जमा होतात.

हा निर्णय प्रत्येकाने स्वतःच्या परिस्थितीनुसार घ्यायचा असतो. काहींना लगेच पैसे हवे असतात त्यांनी दहा वर्षांपूर्वीच काढणं योग्य. काहींना भविष्याची सोय करायची असते त्यांनी दहा वर्षे पूर्ण करून पेन्शनचा लाभ घेणं योग्य. यात चांगलं-वाईट काही नाही, फक्त आपली गरज आणि परिस्थिती बघून निर्णय घ्यायचा.

दहा वर्षांपूर्वी PF आणि पेन्शन काढायची असेल तर?

जर तुमची एकूण सेवा दहा वर्षांपेक्षा कमी आहे आणि तुम्हाला PF आणि पेन्शन दोन्ही काढायचे आहेत तर दोन फॉर्म लागतात. पहिला फॉर्म आहे Form 19 हा PF म्हणजेच Provident Fund काढण्यासाठी आहे. दुसरा फॉर्म आहे Form 10C हा पेन्शनचे पैसे काढण्यासाठी आहे. हे दोन्ही फॉर्म EPFO च्या अधिकृत पोर्टलवर ऑनलाईन भरता येतात. UAN Number आणि आधार लिंक मोबाईल नंबर असेल तर घरबसल्या हे काम होतं. नसेल तर जवळच्या EPFO कार्यालयात जाऊन भरता येतात.

फॉर्म भरताना काही गोष्टी लागतात UAN Number, आधार कार्ड, बँक खाते जे आधारशी लिंक असेल, IFSC Code आणि कंपनीची माहिती. फॉर्म सादर केल्यावर EPFO पडताळणी करतं आणि साधारण १५ ते २० दिवसांत पैसे थेट बँक खात्यात जमा होतात. PF वरचं व्याज सुद्धा मुद्दलासकट येतं त्यामुळे जितके पैसे जमा आहेत त्यापेक्षा जास्त पैसे येतात हे लक्षात ठेवा.

एक महत्त्वाची गोष्ट PF काढताना जर नोकरी सोडल्यापासून दोन महिने झाले नसतील तर अर्ज सादर केला तरी लगेच प्रक्रिया होत नाही. दोन महिने पूर्ण झाल्यावरच अर्ज पुढे जातो. त्यामुळे नोकरी सोडल्याबरोबर लगेच अर्ज केला तरी दोन महिने थांबावं लागतं.

५८ वर्षांनंतर पेन्शन कशी चालू करायची?

ज्यांनी दहा किंवा त्यापेक्षा जास्त वर्षे EPFO अंतर्गत नोकरी केली आहे त्यांना ५८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर मासिक पेन्शन मिळण्यास सुरुवात होते. पण ही पेन्शन आपोआप चालू होत नाही त्यासाठी Form 10D भरावा लागतो. हा फॉर्म म्हणजे पेन्शन सुरू करण्याचा अर्ज. ५८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर किंवा नोकरी सोडल्यावर यापैकी जे नंतर होईल त्यानंतर हा फॉर्म सादर करायचा. फॉर्म 10D EPFO च्या पोर्टलवर ऑनलाईन भरता येतो. त्यात वैयक्तिक माहिती, बँक खात्याचे तपशील आणि नोकरीचा इतिहास द्यायचा असतो. अर्ज मंजूर झाल्यावर दर महिन्याला पेन्शन बँक खात्यात येण्यास सुरुवात होते.

PF आणि पेन्शन एकत्र असेल तर काय होतं? तर दहा वर्षांहून अधिक सेवा असलेल्या कामगारांसाठी PF आणि पेन्शन वेगळे असतात. PF चे पैसे म्हणजे Form 19 भरून नोकरी सोडल्यावर कधीही काढता येतात. पण पेन्शनचे पैसे मात्र ५८ वर्षांपर्यंत थांबवावे लागतात आणि ते मासिक स्वरूपात येतात, एकरकमी नाही. PF काढताना Form 19 भरायचा आणि पेन्शन चालू करताना वेगळा Form 10D भरायचा हे दोन्ही एकत्र किंवा वेगळ्या वेळी करता येतात.

पेन्शनचे फायदे काय आहेत?

दहा वर्षे सेवा पूर्ण केल्यावर पेन्शन घेणं का फायदेशीर आहे हे समजून घेणं आवश्यक आहे. सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे आयुष्यभर दर महिन्याला ठरलेली रक्कम बँक खात्यात येते नोकरी नसली, व्यवसाय बंद पडला तरी पेन्शन येत राहते. दुसरा फायदा म्हणजे महागाई भत्ता सरकारने ठरवल्यानुसार Dearness Allowance वाढला तर पेन्शनही वाढते. त्यामुळे वर्षानुवर्षे पेन्शनची रक्कम वाढत जाते, स्थिर राहत नाही. तिसरा मोठा फायदा म्हणजे कुटुंब पेन्शन पेन्शनधारक व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर पती किंवा पत्नीला त्याच पेन्शनचा काही भाग मिळत राहतो. त्यामुळे एकट्याने नाही तर संपूर्ण कुटुंबाला पेन्शनची सुरक्षा मिळते. हे सगळे फायदे EPFO कडून दिले जातात आणि यात कोणताही अतिरिक्त खर्च नसतो.

पेन्शनची रक्कम किती असेल हे तुमच्या पगारावर आणि एकूण सेवेच्या वर्षांवर अवलंबून असते. एकच सूत्र नाही वेगवेगळ्या पगारासाठी वेगवेगळी रक्कम असते. नक्की किती मिळेल हे जाणून घ्यायचं असेल तर तुमच्या HR विभागाशी संपर्क करा किंवा EPFO च्या अधिकृत वेबसाईटवर जाऊन Pension Calculator वापरा.

UAN Number आणि आधार लिंक असणं का गरजेचं आहे?

UAN म्हणजे Universal Account Number. हा नंबर EPFO ने प्रत्येक कामगाराला दिलेला असतो. नोकरी बदलली तरी हा नंबर बदलत नाही आयुष्यभर एकच UAN राहतो. PF काढायचा असो, पेन्शन चालू करायची असो सगळ्यासाठी UAN लागतो. हा नंबर माहीत नसेल तर तुमच्या जुन्या कंपनीच्या HR कडून किंवा EPFO पोर्टलवर मोबाईल नंबरद्वारे मिळवता येतो.

UAN सोबत आधार लिंक असणंही आवश्यक आहे. आधार लिंक नसेल तर ऑनलाईन PF काढता येत नाही, EPFO पोर्टलवर login होत नाही. आधार लिंक आहे का हे EPFO पोर्टलवर तपासता येतं. नसेल तर ते आधी करून घ्यायचं. बँक खातं सुद्धा UAN शी लिंक असायला हवं हे नसेल तर पैसे येण्यास अडचण येते. हे सगळं एकत्र जुळलं की PF आणि पेन्शनची प्रक्रिया सहज होते.

थोडक्यात कोणता फॉर्म कधी भरायचा?

हे एका ओळीत समजून घेऊया. दहा वर्षांपेक्षा कमी सेवा असेल आणि PF काढायचा असेल तर Form 19 भरायचा. त्याच वेळी पेन्शनचे पैसेही काढायचे असतील तर Form 10C सोबत भरायचा. दहा वर्षांपेक्षा जास्त सेवा असेल आणि फक्त PF काढायचा असेल तर Form 19 भरायचा. त्याच वेळी पेन्शन ५८ वर्षांनंतर चालू करायची असेल तर त्यासाठी वेगळा Form 10D भरायचा. हे तीन फॉर्म लक्षात ठेवले तर PF आणि पेन्शनची प्रक्रिया गोंधळणार नाही.

नोकरी करताना PF आणि पेन्शन आपोआप जमा होतात पण काढताना माहिती नसल्यामुळे अनेक कामगार वर्षानुवर्षे पैसे अडकून ठेवतात. आत्ता UAN Number काढा, आधार लिंक तपासा, बँक खातं लिंक करा आणि योग्य वेळी योग्य फॉर्म भरा. तुमच्या ओळखीच्या कामगारांना ही माहिती द्या कारण पैसे अडकण्याचं मुख्य कारण माहिती नसणं हेच आहे.

या लेखासाठी FAQ (Frequently Asked Questions) – प्रश्न आणि उत्तरे

1. EPF आणि EPS म्हणजे काय?

उत्तर: EPF (Employee Provident Fund) म्हणजे कर्मचाऱ्यांच्या भविष्यासाठी बचत योजना आहे. EPS (Employee Pension Scheme) ही निवृत्तीनंतर मासिक पेन्शन देणारी योजना आहे.

2. पेन्शन मिळण्यासाठी किमान किती वर्षांची सेवा आवश्यक आहे?

उत्तर: कर्मचारी पेन्शन योजनेचा लाभ घेण्यासाठी किमान 10 वर्षांची पात्र सेवा पूर्ण करणे आवश्यक असते.

3. पेन्शन कोणत्या वयानंतर सुरू होते?

उत्तर: सामान्यतः 58 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर पात्र कर्मचाऱ्याला पेन्शन सुरू करता येते.

4. 10 वर्षांपूर्वी नोकरी सोडल्यास काय करता येते?

उत्तर: 10 वर्षांपूर्वी सेवा संपल्यास, नियमानुसार पात्र असल्यास Form 19 आणि Form 10C भरून पीएफ आणि संबंधित पेन्शन लाभासाठी अर्ज करता येतो.

5. पीएफची रक्कम काढण्यासाठी कोणता फॉर्म भरावा लागतो?

उत्तर: पीएफ खात्यातील रक्कम काढण्यासाठी Form 19 भरावा लागतो.

6. Form 10C कशासाठी वापरला जातो?

उत्तर: Form 10C हा कर्मचारी पेन्शन योजनेशी संबंधित लाभांसाठी वापरला जातो, विशेषतः 10 वर्षांपेक्षा कमी सेवा असलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी.

7. Form 10D म्हणजे काय?

उत्तर: Form 10D हा 58 वर्षांनंतर मासिक पेन्शन सुरू करण्यासाठी भरला जाणारा अर्ज आहे.

8. अर्ज केल्यानंतर पैसे किती दिवसांत खात्यात जमा होतात?

उत्तर: सर्व कागदपत्रे योग्य असल्यास साधारण 15 ते 20 दिवसांत रक्कम बँक खात्यात जमा होऊ शकते.

9. पेन्शनची रक्कम कशावर अवलंबून असते?

उत्तर: पेन्शनची रक्कम कर्मचाऱ्याचा पगार, सेवा कालावधी आणि EPS नियमांनुसार ठरते.

10. एका कंपनीऐवजी अनेक कंपन्यांमध्ये केलेली सेवा जोडली जाते का?

उत्तर: होय. EPF खाते योग्य प्रकारे ट्रान्सफर केल्यास विविध कंपन्यांमधील पात्र सेवा एकत्र विचारात घेतली जाऊ शकते.