मृत्यूपत्राचा सीलबंद लिफाफा जिल्हा निबंधक कार्यालयात कसा जमा करायचा? संपूर्ण प्रक्रिया

मृत्युपत्राचा सीलबंद लखोटा जिल्हा निबंधक कार्यालयात कसा जमा करायचा फक्त ₹१०० मध्ये संपत्तीचं भविष्य सुरक्षित करा

तुमच्या मृत्यूनंतर तुमची संपत्ती तुमच्या इच्छेनुसार तुमच्या वारसांना मिळावी असं वाटत असेल तर मृत्युपत्र करणं आवश्यक आहे. पण हे मृत्युपत्र कुठेतरी सुरक्षित ठेवायलाही हवं. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदणी व मुद्रांक विभागाकडून जिल्हा निबंधक कार्यालयात सीलबंद लखोट्यात मृत्युपत्र जमा करण्याची सुविधा केवळ ₹१०० मध्ये मिळते. या लेखात मृत्युपत्र म्हणजे काय, सीलबंद लखोटा म्हणजे काय, तो कोण जमा करू शकतो, परत घेता येतो का, कोणत्या परिस्थितीत तो उघडला जातो आणि वकिलाकडून मृत्युपत्र का करावं हे सगळं सविस्तर सांगितलं आहे.

मृत्युपत्र म्हणजे काय आणि ते का महत्त्वाचं आहे?

आपण आयुष्यभर कष्ट करतो. जमीन विकत घेतो, घर बांधतो, पैसे साठवतो, व्यवसाय उभा करतो. पण एक दिवस आपण या जगातून जातो. त्यावेळी आपण मागे ठेवलेल्या या सगळ्या संपत्तीचं काय होतं? कोणाला काय मिळतं? आपल्या इच्छेनुसार ते वाटतं का? बऱ्याचदा होतं असं की मृत्यूनंतर संपत्तीवरून कुटुंबात वाद सुरू होतात. भावाभावांमध्ये, मुलांमध्ये, नातेवाइकांमध्ये भांडणं होतात. कोर्टात खटले चालतात. वर्षानुवर्षे हे सुटत नाहीत. या सगळ्या गोष्टी टाळायच्या असतील तर उत्तर एकच आहे मृत्युपत्र.

मृत्युपत्र म्हणजे आपल्या संपत्तीचं वाटप आपल्या मृत्यूनंतर वारसांमध्ये किंवा आपल्या आवडत्या व्यक्तींमध्ये कसं व्हावं याची मृत्यूपूर्वीच अधिकृतपणे केलेली तजवीज. ही एक कायदेशीर कागदपत्र असते जी तुम्ही स्वेच्छेने, शुद्ध बुद्धीने आणि कोणाच्याही दबावाशिवाय करता. तुम्ही हयात असताना हे करतात मृत्यूनंतर नाही. मृत्युपत्रात तुम्ही लिहू शकता की घर कोणाला मिळेल, जमीन कोणाला जाईल, बँकेतले पैसे कुठे जातील, दुकान कोणाला द्यायचं. हे सगळं तुमच्या शब्दात, तुमच्या इच्छेनुसार. तुमच्या मृत्यूनंतर कोर्ट हे मृत्युपत्र मान्य करतं आणि त्यानुसार संपत्तीचं वाटप होतं. मृत्युपत्र नसेल तर कायद्यानुसार वारसांना संपत्ती मिळते पण ती कोणाला किती मिळेल हे तुमच्या हातात राहत नाही.

मृत्युपत्र नोंदणी करणं आणि लखोटा जमा करणं दोन्हीत फरक काय?

मृत्युपत्राच्या बाबतीत दोन पर्याय असतात. पहिला पर्याय म्हणजे मृत्युपत्र नोंदणी करणं म्हणजे ते जिल्हा निबंधक कार्यालयात नोंदवणं. हे नोंदवलं की त्याची नोंद सरकारी दफ्तरात होते आणि ते सार्वजनिक रेकॉर्डमध्ये जातं. कोणीही ते वाचू शकतो. हे कायदेशीरदृष्ट्या मजबूत असतं पण गोपनीय राहत नाही.

दुसरा पर्याय म्हणजे मृत्युपत्राचा सीलबंद लखोटा जमा करणं. यात मृत्युपत्र एका बंद लिफाफ्यात ठेवतात, तो सील करतात म्हणजे वार लावून बंद करतात आणि जिल्हा निबंधक कार्यालयात जमा करतात. हा लखोटा तुमच्या मृत्यूपर्यंत उघडत नाहीत. त्यामुळे मृत्युपत्राची माहिती गोपनीय राहते. कोणाला कळत नाही की तुम्ही काय लिहिलं आहे. हा पर्याय त्यांच्यासाठी उत्तम आहे जे मृत्युपत्राचा आशय जिवंत असेपर्यंत गुप्त ठेवू इच्छितात.

सीलबंद लखोटा कोण जमा करू शकतो?

मृत्युपत्र करणाऱ्या व्यक्तीलाच हा लखोटा जमा करायचा असतो. म्हणजे तुम्हीच स्वतः जिल्हा निबंधक कार्यालयात जाऊन तो जमा करायचा. पण जर तुम्हाला शरीरिक अडचण असेल किंवा कोणत्या कारणाने तुम्ही जाऊ शकत नसाल, तर तुम्ही एक Authorized Representative म्हणजे प्राधिकृत प्रतिनिधी नेमू शकता. हा प्रतिनिधी तुमच्या वतीने लखोटा जमा करू शकतो. पण त्यासाठी त्याच्याकडे योग्य प्राधिकरण असायला हवं म्हणजे तुम्ही त्याला Power of Attorney किंवा अधिकृत पत्र दिलेलं असायला हवं.

लखोटा जमा केल्यावर तो परत घेता येतो का?

हो, येतो. पण यासाठी एक महत्त्वाची अट आहे मृत्युपत्र करणारी व्यक्ती जिवंत असेपर्यंतच लखोटा परत घेता येतो.

जर तुम्हाला एकदा लिहिलेलं मृत्युपत्र बदलायचं असेल, रद्द करायचं असेल किंवा काही कारणाने परत घ्यायचं असेल तर तुम्ही जिल्हा निबंधक कार्यालयात अर्ज करायचा. तुमचा प्राधिकृत प्रतिनिधीही हे करू शकतो. जिल्हा निबंधक तुमची किंवा प्रतिनिधीची खात्री करतात. खात्री झाल्यावर ते सीलबंद लखोटा न उघडता म्हणजे मृत्युपत्र न वाचता तो परत करतात. म्हणजे त्यांना तुमच्या मृत्युपत्रात काय लिहिलं आहे हे माहीत होत नाही ते गोपनीय राहतं.

परत घेतल्यावर तुम्ही नवीन मृत्युपत्र लिहू शकता आणि ते परत जमा करू शकता. जोपर्यंत तुम्ही जिवंत आहात तोपर्यंत तुम्हाला कधीही हे बदलण्याचा अधिकार आहे.

जमा करण्यासाठी किती फी लागते?

महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदणी व मुद्रांक विभागाने या सुविधेसाठी अत्यंत कमी फी ठेवली आहे केवळ ₹१०० रुपये. हे फक्त लखोटा जमा करण्याचं शुल्क आहे. यात मृत्युपत्र तयार करण्याचा खर्च समाविष्ट नाही. मृत्युपत्र तयार करण्यासाठी म्हणजे ते लिहिण्यासाठी तुम्हाला एखाद्या वकिलाची मदत घ्यावी लागेल. त्याचा खर्च वेगळा असेल. पण एकदा मृत्युपत्र तयार झालं की ते सीलबंद करून ₹१०० मध्ये सुरक्षित ठेवता येतं हे खूप कमी आहे.

वकिलाकडून मृत्युपत्र का तयार करावं?

आपण कधी कधी स्वतःच मृत्युपत्र लिहितो एखाद्या कागदावर लिहितो की “माझ्या मृत्यूनंतर माझं घर माझ्या मुलाला द्या.” पण हे पुरेसं नाही. कायद्यानुसार मृत्युपत्रात काही नियम पाळावे लागतात. ते नियम चुकले तर मृत्युपत्र अवैध ठरतं आणि मग संपत्तीवरून वाद होतातच.

एखाद्या चांगल्या वकिलाकडून मृत्युपत्र तयार केलं तर तो कायद्याच्या सगळ्या अटी पाळतो. साक्षीदारांची योग्य व्यवस्था करतो. मृत्युपत्राची भाषा स्पष्ट आणि निःसंदिग्ध असते. कोणतीही कायदेशीर त्रुटी राहत नाही. त्यामुळे तुमच्या वारसांना तुमच्या मृत्यूनंतर संपत्ती मिळवताना कोणतीही अडचण येत नाही. वकिलाकडून चांगलं मृत्युपत्र तयार करायचं आणि मग ते ₹१०० मध्ये जिल्हा निबंधक कार्यालयात सुरक्षित ठेवायचं हा दोन्ही मिळून उत्तम पर्याय आहे.

लखोटा कधी आणि कसा उघडला जातो?

ज्या व्यक्तीने मृत्युपत्र जमा केलं आहे, त्यांचा मृत्यू झाल्यानंतर लखोटा उघडला जातो. पण आपोआप उघडत नाही त्यासाठी एक विशिष्ट प्रक्रिया आहे.

मृत्यू झाल्यानंतर कोणतीही व्यक्ती वारस, नातेवाईक किंवा इतर कोणीही जिल्हा निबंधक कार्यालयात जाऊन “हा लखोटा उघडावा” असा अर्ज सादर करू शकतात. अर्ज प्राप्त झाल्यावर जिल्हा निबंधक प्रथम खात्री करतात की त्या व्यक्तीचा खरोखर मृत्यू झाला आहे का. यासाठी ते मृत्यू प्रमाणपत्र तपासतात. मृत्यू झाल्याची खात्री पटल्यावर ते अर्जदाराच्या उपस्थितीत सीलबंद लखोटा उघडतात. लखोटा उघडताना अर्जदार तिथे असणं आवश्यक आहे त्याच्याशिवाय उघडत नाहीत.

लखोटा उघडल्यावर मृत्युपत्र वाचलं जातं. त्याची नोंद “पुस्तक क्रमांक तीन” मध्ये केली जाते. ही सरकारी नोंदवही आहे जिथे मृत्युपत्रांची नोंद होते. नोंद झाल्यावर मूळ मृत्युपत्र परत सीलबंद लखोट्यात ठेवून जिल्हा निबंधक कार्यालयाच्या Abhilekh म्हणजे अभिलेखागार मध्ये जमा केलं जातं. ते तिथेच सुरक्षित राहतं. अर्जदाराला “पुस्तक क्रमांक तीन” च्या नकलीची प्रमाणित प्रत दिली जाते. ही प्रत म्हणजे मृत्युपत्राचा सरकारी पुरावा.

प्रमाणित प्रतीचा उपयोग काय?

ही प्रमाणित प्रत घेऊन अर्जदार म्हणजे ज्याला मृत्युपत्रात संपत्ती दिलेली आहे त्या संपत्तीवर कायदेशीर अधिकार मागू शकतो. जमीन असेल तर महसूल विभागाकडे नाव बदलण्यासाठी अर्ज करता येतो. घर असेल तर नोंदणी करण्यासाठी प्रयत्न करता येतो. बँकेतले पैसे असतील तर बँकेला मृत्युपत्राची प्रत दाखवून ते काढता येतात. थोडक्यात, या एका कागदाने तुमचे सगळे दावे प्रस्थापित होतात.

मृत्युपत्र नसेल तर काय होतं?

मृत्युपत्र नसेल तर कायद्यानुसार संपत्तीचं वाटप होतं. Hindu Succession Act किंवा Muslim Personal Law किंवा इतर कायद्यानुसार वारसांमध्ये संपत्ती विभागली जाते. यात तुमची इच्छा काय होती हे विचारात घेतलं जात नाही. कायद्याने जे सांगितलं तसंच होतं. कधी कधी असं होतं की एखाद्या मुलाला जास्त द्यायचं होतं, दुसऱ्याला कमी द्यायचं होतं, एखाद्या विश्वासू मित्राला काही द्यायचं होतं, एखाद्या धर्मादाय संस्थेला द्यायचं होतं पण मृत्युपत्र नसल्यामुळे हे होत नाही. त्यामुळे मृत्युपत्र करणं हे प्रत्येकासाठी महत्त्वाचं आहे.

सीलबंद लखोटा कुठे जमा करायचा?

महाराष्ट्रात प्रत्येक जिल्ह्यात जिल्हा निबंधक कार्यालय म्हणजे District Registrar Office असतं. तिथे नोंदणी व मुद्रांक विभागाचं काम होतं. जमीन, घर, बक्षीसपत्र, मृत्युपत्र यांच्या नोंदणीचं काम इथेच होतं. तुम्ही तुमच्या जिल्ह्याच्या जिल्हा निबंधक कार्यालयात जायचं, तिथे सांगायचं की “मला मृत्युपत्राचा सीलबंद लखोटा जमा करायचा आहे” ते तुम्हाला पुढची प्रक्रिया सांगतील. ₹१०० फी भरायची आणि लखोटा जमा करायचा. पावती घ्यायची ती जपून ठेवायची.

हे आत्ता का करायला हवं?

बरेच लोक म्हणतात “आम्ही अजून तरुण आहोत, नंतर करू.” पण मृत्यू कधी येईल हे कोणाला माहीत नाही. अचानक आजारपण, अपघात हे कुणाला सांगून येत नाही. जेव्हा वेळ असेल, शरीर ठणठणीत असेल, बुद्धी शाबूत असेल तेव्हाच मृत्युपत्र करणं योग्य. नंतर मनावर दबाव असेल, शरीर अशक्त असेल तेव्हा हे करणं कठीण होतं. त्यामुळे आजच एखाद्या चांगल्या वकिलाशी बोला, मृत्युपत्र तयार करा आणि ₹१०० मध्ये जिल्हा निबंधक कार्यालयात सुरक्षित जमा करा. हे तुमच्या कुटुंबासाठी तुम्ही करू शकणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट आहे कारण तुम्ही नसाल तेव्हा तुमची माया, तुमची मेहनत, तुमची संपत्ती ती तुमच्या इच्छेनुसार योग्य माणसांपर्यंत पोहोचेल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. मृत्यूपत्र म्हणजे काय?

मृत्यूपत्र (Will) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने आपल्या मृत्यूनंतर त्याच्या मालमत्तेचे वाटप कोणाला आणि कशा पद्धतीने करायचे याबाबत केलेला अधिकृत लेखी दस्तऐवज.

2. सीलबंद मृत्यूपत्र म्हणजे काय?

मृत्यूपत्र बंद लिफाफ्यात ठेवून सीलबंद करून जिल्हा निबंधक कार्यालयात सुरक्षित ठेवण्याच्या प्रक्रियेला सीलबंद मृत्यूपत्र किंवा मृत्यूपत्राचा लखोटा डिपॉझिट करणे असे म्हणतात.

3. सीलबंद मृत्यूपत्र कुठे जमा करता येते?

सीलबंद मृत्यूपत्र महाराष्ट्रातील संबंधित जिल्हा निबंधक कार्यालयात जमा करता येते.

4. मृत्यूपत्राचा सीलबंद लिफाफा कोण जमा करू शकतो?

मृत्यूपत्र तयार करणारी व्यक्ती स्वतः किंवा तिचा अधिकृत प्रतिनिधी सीलबंद लिफाफा जिल्हा निबंधक कार्यालयात जमा करू शकतो.

5. सीलबंद मृत्यूपत्र जमा करण्यासाठी किती शुल्क लागते?

सीलबंद मृत्यूपत्र जमा करण्यासाठी जिल्हा निबंधक कार्यालयात 100 रुपये शुल्क आकारले जाते.

6. सीलबंद मृत्यूपत्र जमा करण्याचा फायदा काय आहे?

यामुळे मृत्यूपत्र सुरक्षित आणि गोपनीय राहते. संबंधित व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर तिच्या इच्छेनुसार मालमत्तेचे वाटप करण्यास मदत होते.

7. जमा केलेले मृत्यूपत्र परत घेता येते का?

होय. मृत्यूपत्र तयार करणारी व्यक्ती जिवंत असेपर्यंत अर्ज करून सीलबंद लिफाफा परत घेऊ शकते.

8. मृत्यूपत्र परत घेताना लिफाफा उघडला जातो का?

नाही. जिल्हा निबंधक संबंधित व्यक्तीची खात्री करून सीलबंद लिफाफा न उघडताच परत देतात.