बेबी केअर किट योजना: नवजात बाळासाठी सरकार देतं ₹२,००० चं मोफत साहित्य कोणाला मिळतं, कसं मिळतं? महाराष्ट्र सरकारने गर्भवती महिलांसाठी एक महत्त्वाची योजना राबवली आहे बेबी केअर किट. पहिल्या बाळाच्या जन्मावेळी प्रत्येक माताला सुमारे ₹२,००० किमतीचं साहित्य मोफत दिलं जातं. यात बाळाचे कपडे, गादी, ब्लँकेट, थर्मामीटर, मच्छरदाणी आणि आणखी बरंच काही असतं. या लेखात किटमध्ये नक्की काय असतं, कोण पात्र आहे, अर्ज कुठे आणि कधी करायचा, किट कधी मिळतं आणि किट अपूर्ण आलं तर काय करायचं हे सगळं सविस्तर सांगितलं आहे.
ही योजना काय आहे आणि ती कधी सुरू झाली?
महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालविकास विभागाने २९ डिसेंबर २०१८ रोजी एक शासन निर्णय काढला. या GR नुसार पहिल्या बाळाच्या जन्मावेळी नवजात शिशुला आणि त्याच्या आईला आवश्यक अशा साहित्याचा एक संच म्हणजेच बेबी केअर किट मोफत देण्याची योजना सुरू झाली. ही योजना अंगणवाडी सेविकांमार्फत राबवली जाते. किटचं एकूण मूल्य सुमारे ₹२,००० आहे. या किटमध्ये बाळाच्या रोजच्या गरजांसाठी लागणाऱ्या सतरा प्रकारच्या वस्तू असतात. खासगी दवाखान्यांत सहसा या गोष्टी स्वतः विकत घ्याव्या लागतात त्या खर्चाचा भार कमी करण्यासाठी सरकारने हे किट सुरू केलं. ग्रामीण भागातील गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी हे किट खूप उपयुक्त आहे कारण नवजात बाळासाठी लागणाऱ्या प्रत्येक वस्तू या एका बॅगेत मिळतात.
किटमध्ये नक्की काय असतं १७ वस्तूंची यादी
बेबी केअर किटमध्ये सरकारने सतरा प्रकारचं साहित्य निर्धारित केलं आहे. हे सगळं किटमध्ये असायला हवं एखादी वस्तू कमी असेल तर ते GR नुसार बरोबर नाही. लहान मुलांचे कपडे बाळासाठी मऊ कपडे असतात. प्लास्टिक लंगोट बाळाचा वापर रोजच्या वापरासाठी लागणारे. झोपण्याची गादी बाळाला आरामात झोपता यावं म्हणून लहान मऊ गादी. टॉवेल बाळाला आंघोळीनंतर पुसण्यासाठी. इलेक्ट्रॉनिक थर्मामीटर बाळाचं तापमान मोजण्यासाठी. अंगाला लावायचं तेल २५० मिली प्रमाण, बाळाच्या मालिशसाठी.
मच्छरदाणी बाळाला डासांपासून वाचवण्यासाठी. गरम ब्लँकेट थंडीत बाळाला उबदार ठेवण्यासाठी. लहान चटई प्लास्टिक बाळाला खाली ठेवण्यासाठी. शाम्पू ६० मिली प्रमाण, बाळाच्या केसांसाठी सौम्य शाम्पू. खुळखुळा खेळणी बाळाच्या मनोरंजनासाठी. नेल कटर बाळाची नखे कापण्यासाठी लहान नेल कटर. हात मोजे व पाय मोजे थंडीपासून बाळाचे हात आणि पाय गरम ठेवण्यासाठी. आईसाठी हात धुण्याचे Liquid बाळाला हाताळण्यापूर्वी हात स्वच्छ धुण्यासाठी. बाळाला बांधून ठेवण्यासाठी कापड बाळाला कडेवर घेण्यासाठी उपयुक्त. आईसाठी लोचर कापड प्रसूतीनंतर आईसाठी उपयुक्त. Body Wash Liquid बाळासाठी सौम्य Body Wash. आणि शेवटी हे सगळं साहित्य ठेवण्यासाठी एक लहान बॅग किट येताना सगळं यात भरून येतं.
या यादीत सतरा प्रकारच्या वस्तू आहेत. प्रत्येक वस्तूचं उद्दिष्ट स्पष्ट आहे बाळाची काळजी घेण्यासाठी आईला पहिल्या काही महिन्यांत या सगळ्याची गरज असते. या वस्तू एकत्र विकत घ्यायच्या झाल्या तर खर्च जास्त होतो सरकार हे मोफत देतं हे नक्कीच मोठी मदत आहे.
किट अपूर्ण आलं तर काय करायचं?
बऱ्याच ठिकाणी बेबी केअर किटमध्ये काही वस्तू कमी असल्याच्या तक्रारी आल्या आहेत. काही ठिकाणी गैरव्यवहार झाल्याच्या बातम्याही समोर आल्या आहेत. त्यामुळे किट मिळाल्यावर ती उघडून त्यातल्या वस्तू तपासा. वर दिलेल्या सतरा वस्तूंच्या यादीशी मिळवून पाहा. एखादी वस्तू नसेल तर लगेच अंगणवाडी सेविकेकडे त्याबद्दल विचारणा करा. जर अंगणवाडी स्तरावर उत्तर नाही मिळालं तर तुमच्या जिल्ह्याच्या महिला व बालविकास अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करता येते. शासन निर्णय २९ डिसेंबर २०१८ चा आहे तो आधार म्हणून वापरता येतो. या GR मध्ये प्रत्येक वस्तूचा उल्लेख आहे त्यानुसार मागणी करणं हा तुमचा अधिकार आहे.
कोण पात्र आहे?
ही योजना फक्त पहिल्या बाळाच्या जन्मासाठी आहे. दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या बाळाच्या जन्मासाठी ही किट मिळत नाही. एक महत्त्वाची गोष्ट ही योजना फक्त ठराविक जात किंवा उत्पन्नगटातील महिलांसाठी नाही. सर्व घटकांतील महिला या योजनेसाठी पात्र आहेत गरीब असो, मध्यमवर्गीय असो किंवा इतर कोणी. जात, धर्म, उत्पन्न यावर कोणतीही अट नाही. फक्त एकच अट आहे गरोदरपणात शासकीय प्राथमिक आरोग्य केंद्रात किंवा शासकीय रुग्णालयात नाव नोंदणी केलेली असायला हवी. आणि बाळाचा जन्मही शासकीय रुग्णालयातच झालेला असायला हवा. जर खासगी दवाखान्यात जन्म झाला तर साधारणतः या योजनेचा लाभ मिळत नाही. अपवाद फक्त Emergency म्हणजे अत्यावश्यक परिस्थितीत खासगी दवाखान्यात जावं लागलं तर त्या वेळी लाभ मिळू शकतो. पण ते सरकारी यंत्रणेला सिद्ध करावं लागतं.
अर्ज कुठे करायचा?
बेबी केअर किटसाठी अर्ज करण्यासाठी लांब जाण्याची गरज नाही. जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात जायचं आणि अंगणवाडी सेविकेला सांगायचं की “बेबी केअर किटसाठी अर्ज करायचा आहे.” ती सेविका तुम्हाला सगळी मदत करेल. अर्जाचा नमुना अंगणवाडी केंद्रातच मिळतो. गर्भारपणात नवव्या महिन्याच्या आत नोंदणी करणं आवश्यक आहे म्हणजे गर्भावस्था कळल्यावर लवकरात लवकर अंगणवाडी केंद्रात जाऊन नाव नोंदवा.
अर्ज कधी करायचा आणि किट कधी मिळतं?
बाळ जन्मल्यानंतर जास्तीत जास्त दोन महिन्यांच्या आत बेबी केअर किटसाठी अर्ज सादर करायचा आहे. दोन महिने उलटले तर अर्ज स्वीकारण्यात अडचण येऊ शकते. अर्ज दिल्यानंतर तीन दिवसांच्या आत किट देणं सरकारसाठी बंधनकारक आहे हे GR मध्ये स्पष्ट नमूद आहे. तीन दिवसांत किट नाही मिळालं तर अंगणवाडी सेविकेकडे विचारणा करायची. अजूनही उशीर झाला तर वरच्या अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करण्याचा अधिकार आहे.
योजनेचा संपूर्ण प्रवास नोंदणीपासून किटपर्यंत
गर्भारपणात नवव्या महिन्याच्या आत जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात नाव नोंदवायचं. शासकीय प्राथमिक आरोग्य केंद्रात नियमित तपासणी करायची. बाळाचा जन्म शासकीय रुग्णालयात व्हायला हवा. बाळ जन्मल्यावर दोन महिन्यांच्या आत अंगणवाडी केंद्रात अर्ज द्यायचा. अर्ज दिल्यावर तीन दिवसांत किट मिळायला हवं. किट मिळाल्यावर सर्व वस्तू तपासायच्या काही कमी असेल तर तक्रार करायची.
ही संपूर्ण प्रक्रिया अंगणवाडी सेविकेमार्फत होते. ती सेविका महिलेला मार्गदर्शन करते, अर्ज भरण्यास मदत करते आणि किट वितरण करण्यास जबाबदार असते. त्यामुळे अंगणवाडी सेविकेशी संपर्क ठेवणं फायद्याचं आहे.
घरातील गर्भवती महिलांना सांगा
ही माहिती घरातील किंवा ओळखीच्या गर्भवती महिलांपर्यंत पोहोचवा विशेषतः ज्यांचं पहिलं बाळ येणार आहे त्यांना. अनेक महिलांना ही योजना असते हेच माहीत नसतं आणि त्या या लाभापासून वंचित राहतात. शासकीय रुग्णालयात प्रसूती करा, अंगणवाडी केंद्रात नोंद करा आणि किटसाठी अर्ज करा हे तीन काम केले की ₹२,००० किमतीचं साहित्य मोफत मिळतं.
FAQ | बेबी केअर किट योजना 2026 – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Q&A)
Q1. बेबी केअर किट योजना काय आहे?
उत्तर: ही राज्य शासनाच्या महिला व बालविकास विभागाची योजना आहे. या योजनेअंतर्गत पहिल्या प्रसूतीच्या वेळी नवजात बाळासाठी आवश्यक 17 वस्तूंचे मोफत बेबी केअर किट दिले जाते.
Q2. बेबी केअर किट कोणाला मिळते?
उत्तर: पहिल्या प्रसूतीच्या वेळी नवजात बाळ जन्माला आलेल्या पात्र गर्भवती महिलेला या योजनेचा लाभ मिळतो.
Q3. ही योजना सर्व महिलांसाठी आहे का?
उत्तर: होय. ही योजना सर्व समाजघटकांतील पात्र महिलांसाठी लागू आहे. जात किंवा प्रवर्गानुसार कोणताही भेदभाव नाही.
Q4. बेबी केअर किटमध्ये किती वस्तू मिळतात?
उत्तर: बेबी केअर किटमध्ये एकूण 17 आवश्यक वस्तू दिल्या जातात.
Q5. बेबी केअर किटमध्ये कोणत्या वस्तू मिळतात?
उत्तर: बाळाचे कपडे, गादी, टॉवेल, ब्लँकेट, प्लास्टिक लंगोट, मच्छरदाणी, इलेक्ट्रॉनिक थर्मामीटर, बेबी ऑईल, शॅम्पू, नेल कटर, खुळखुळा, हातमोजे, पायमोजे, आईसाठी हँडवॉश, बॉडी वॉश, लोकराचे कापड आणि साहित्य ठेवण्यासाठी बॅग मिळते.
Q6. बेबी केअर किटची अंदाजे किंमत किती आहे?
उत्तर: या किटची अंदाजे किंमत सुमारे 2,000 रुपये आहे.
Q7. बेबी केअर किटसाठी अर्ज कुठे करावा?
उत्तर: जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात अर्ज करावा.
Q8. अर्ज कधी करावा?
उत्तर: गर्भधारणेच्या नवव्या महिन्यात अंगणवाडी केंद्रात अर्ज करणे आवश्यक आहे.
Q9. प्रसूतीनंतर अर्ज करता येतो का?
उत्तर: होय. प्रसूती झाल्यानंतर दोन महिन्यांच्या आत अर्ज करता येतो.
Q10. अर्ज केल्यानंतर किती दिवसांत किट मिळते?
उत्तर: अर्ज मंजूर झाल्यानंतर तीन दिवसांच्या आत बेबी केअर किट देण्याची तरतूद आहे.
