संजय गांधी निराधार योजना (sanjay gandhi niradhar yojana) ही महाराष्ट्रातील निराधार, विधवा, दिव्यांग, अनाथ व गरजू व्यक्तींना दरमहा आर्थिक मदत देणारी राज्य सरकारची योजना आहे, तर ६५ वर्षांवरील ज्येष्ठ नागरिकांसाठी श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजना (shravan bal yojana) आहे. दोन्ही योजनांचा अर्ज आपले सरकार पोर्टलवर होतो आणि पैसे थेट आधार-लिंक बँक खात्यात DBT ने जमा होतात. सध्या एका लाभार्थ्याला साधारण ₹१,५०० दरमहा मिळतात, आणि दिव्यांग लाभार्थ्यांसाठी ही रक्कम ₹२,५०० पर्यंत वाढवल्याचे रिपोर्ट आहेत. या लेखात पात्रता, कागदपत्रे, ऑनलाइन अर्ज आणि payment status कशी तपासायची — हे सगळं सोप्या भाषेत पाहू.
🟢 शेवटचे अपडेट / Latest Update (5 जुलै 2026): संजय गांधी निराधार व श्रावणबाळ योजनांचे मासिक हप्ते नियमित सुरू असून, दिव्यांग लाभार्थ्यांसाठी अनुदान ₹१,५०० वरून ₹२,५०० करण्याचा निर्णय (ऑक्टोबर २०२५ पासून) रिपोर्ट झाला आहे. नवीन अर्ज सध्या आपले सरकार पोर्टलवरच स्वीकारले जात आहेत; “MahaDBT 2.0” कडे प्रक्रिया वळल्याच्या बातम्या असल्या तरी अधिकृत घोषणेची प्रतीक्षा / official update आल्यानंतरच पोर्टल बदल गृहीत धरा.
🔗 अधिकृत वेबसाइट / Official: https://aaplesarkar.mahaonline.gov.in/
संजय गांधी निराधार व श्रावणबाळ योजना — नेमकी काय आहे?
दोन्ही योजना महाराष्ट्राच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागामार्फत राबवल्या जातात, पण त्यांचा गट वेगळा आहे. संजय गांधी निराधार अनुदान योजना ही १८ ते ६५ वयोगटातील निराधार व्यक्तींसाठी आहे — यात अनाथ मुले, सर्व प्रकारचे दिव्यांग, विधवा, घटस्फोटित किंवा परित्यक्ता महिला, अत्याचारग्रस्त महिला, तृतीयपंथी, देवदासी, ३५ वर्षांवरील अविवाहित स्त्री, तुरुंगात असलेल्यांच्या पत्नी, तसेच क्षयरोग, कर्करोग, एड्स, कुष्ठरोग यांसारख्या गंभीर आजाराने ग्रस्त व्यक्तींचा समावेश होतो.
दुसरीकडे श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजना ही ६५ वर्षे व त्यावरील ज्येष्ठ नागरिकांसाठी म्हणजेच खऱ्या अर्थाने old age pension आहे. यात ‘गट अ’ म्हणजे जे BPL किंवा इतर पेन्शनवर नाहीत (पूर्ण राज्य अनुदान), आणि ‘गट ब’ म्हणजे BPL यादीत असणारे — ज्यांना केंद्राच्या इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतनासोबत (IGNOAPS) राज्याचा वाढीव हिस्सा दिला जातो. याशिवाय विधवांसाठी vidhwa pension आणि दिव्यांगांसाठी divyang pension या केंद्र + राज्य टॉप-अप योजनाही याच छत्राखाली येतात.
किती पैसे मिळतात? ₹1500 की ₹2500
हा सर्वांत जास्त विचारला जाणारा प्रश्न. सध्या एका लाभार्थ्याला दरमहा साधारण ₹१,५०० मिळतात — मग तो संजय गांधी असो की श्रावणबाळ. एकाच कुटुंबात एकापेक्षा जास्त पात्र लाभार्थी असतील तर एकत्रित रक्कम थोडी जास्त (साधारण ₹२,०००+) दिली जाते. आणि सर्वांत महत्त्वाचं — दिव्यांग (divyang) लाभार्थ्यांसाठी ही मदत ₹१,५०० वरून ₹२,५०० करण्याचा निर्णय ऑक्टोबर २०२५ पासून लागू झाल्याचे रिपोर्ट आहेत.
पण इथे एक गोष्ट स्पष्ट समजून घ्या: ₹२,५०० ही रक्कम प्रामुख्याने दिव्यांग लाभार्थ्यांसाठी आहे, प्रत्येक वृद्ध किंवा विधवा पेन्शनधारकासाठी नाही. त्यामुळे “आता सगळ्यांना २५०० मिळतात” असा गैरसमज करून घेऊ नका — तुमच्या प्रवर्गासाठी नेमकी रक्कम किती, हे अधिकृत GR किंवा तहसील कार्यालयात एकदा तपासा.
| प्रकार / प्रवर्ग | लाभार्थी | अंदाजे दरमहा रक्कम |
|---|---|---|
| एकल लाभार्थी (single) | निराधार / वृद्ध / विधवा | ₹१,५०० |
| कुटुंबात एकापेक्षा जास्त लाभार्थी | दोन वा अधिक पात्र सदस्य | ₹२,०००+ (GR नुसार तपासा) |
| दिव्यांग लाभार्थी (divyang) | ४०%+ दिव्यांगत्व | ₹२,५०० (रिपोर्टनुसार, ऑक्टो. २०२५) |
पात्रता / Eligibility
अर्ज करण्याआधी तुम्ही पात्र आहात का हे तपासणं सर्वांत आधी गरजेचं. मुख्य अटी अशा:
- रहिवास: महाराष्ट्राचा रहिवासी (साधारण १५ वर्षे किंवा अधिक वास्तव्य).
- उत्पन्न मर्यादा: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹२१,००० पर्यंत, किंवा नाव BPL यादीत असावे.
- वय: संजय गांधी योजनेसाठी १८ ते ६५ वर्षे; श्रावणबाळ / old age pension साठी ६५ वर्षे व त्यावरील.
- विधवा (vidhwa): पतीच्या निधनाचा दाखला व वरील उत्पन्न मर्यादा.
- दिव्यांग (divyang): ४०% किंवा अधिक दिव्यांगत्वाचे वैद्यकीय प्रमाणपत्र.
- बँक खाते: DBT साठी आधार-लिंक (Aadhaar-seeded) बँक खाते असणे बंधनकारक.
आवश्यक कागदपत्रे / Documents
कागदपत्रे नीट जुळली की अर्ज मंजूर होण्याची शक्यता वाढते. खालील यादी बघा:
| कागदपत्र | कशासाठी |
|---|---|
| आधार कार्ड | ओळख व DBT लिंकसाठी |
| बँक पासबुक (आधार-सीडेड) | पैसे जमा करण्यासाठी |
| वयाचा पुरावा | जन्म दाखला / शाळा सोडल्याचा दाखला / वैद्यकीय मंडळ वय प्रमाणपत्र |
| रहिवासी दाखला | महाराष्ट्र रहिवास सिद्ध करण्यासाठी |
| उत्पन्नाचा दाखला / BPL-रेशन कार्ड | ₹२१,००० मर्यादा तपासण्यासाठी |
| पासपोर्ट फोटो व मोबाईल क्रमांक | अर्ज व OTP साठी |
| प्रवर्गनिहाय पुरावा | दिव्यांग प्रमाणपत्र / पतीचा मृत्यू दाखला / गंभीर आजाराचे वैद्यकीय प्रमाणपत्र |
एक दिलासादायक बदल — उत्पन्नाचा दाखला आता दरवर्षी नव्हे, तर दर पाच वर्षांतून एकदा द्यावा लागतो. मात्र हयातीचा दाखला (life certificate) वेळोवेळी मागितला जाऊ शकतो, त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. रेशन कार्ड किंवा कुटुंबातील नावांची अद्ययावत माहिती हवी असल्यास रेशन कार्ड e-KYC व कुटुंब अपडेट मार्गदर्शन उपयोगी पडेल.
आपले सरकार पोर्टलवर अर्ज कसा करायचा (Old Age Pension Apply)
ऑनलाइन old age pension apply प्रक्रिया अगदी सोपी आहे. खालील पायऱ्या क्रमाने पाळा:
- aaplesarkar.mahaonline.gov.in वर मोबाईल OTP देऊन नोंदणी करा (User ID व Password तयार करा) किंवा लॉगिन करा.
- तुमचा जिल्हा निवडा → विभाग म्हणून सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य निवडा → योजना निवडा (संजय गांधी निराधार / श्रावणबाळ, Service ID 2236).
- अर्जदाराची माहिती भरा — नाव, वय, प्रवर्ग, उत्पन्न, आधार व बँक तपशील.
- स्कॅन केलेली कागदपत्रे अपलोड करा (फोटो, आधार, उत्पन्न दाखला, वय/रहिवास, प्रवर्ग पुरावा).
- अर्ज सबमिट करा आणि अर्ज क्रमांक (acknowledgement number) जपून ठेवा.
- अर्ज तहसीलदार / संजय गांधी समितीकडे पडताळणीसाठी जातो; मंजुरीनंतर दरमहा DBT सुरू होते.
इंटरनेट किंवा कागदपत्रांचा अडचण असल्यास ऑफलाइन पर्यायही आहे — भरलेला अर्ज व कागदपत्रे सेतू केंद्र / महा ई-सेवा केंद्र / तलाठी / तहसील (संजय गांधी योजना शाखा) येथे जमा करता येतात.
Payment Status कशी तपासायची (पैसे आले का?)
“संजय गांधी निराधार योजनेचे पैसे आले का नाही?” हे तपासण्यासाठी वेगळ्या पोर्टलवर जावं लागतं. पायऱ्या अशा:
- sas.mahait.org चे Beneficiary Status पेज उघडा.
- तुमचा आधार क्रमांक टाका आणि captcha भरा.
- “Get Mobile OTP” वर क्लिक करून आलेला OTP भरा.
- आता स्क्रीनवर किती महिन्यांचे हप्ते जमा झाले, कोणते प्रलंबित आहेत आणि थांबलेले असल्यास कारण दिसेल.
छोटं उदाहरण — पुण्याजवळच्या एका गावातील ६८ वर्षांच्या आजींना तीन महिने पैसे आलेच नाहीत. status तपासल्यावर कारण दिसलं: “Aadhaar not seeded”. बँकेत जाऊन आधार सीडिंग केल्यावर पुढच्या महिन्यात थकीत हप्तेही जमा झाले. म्हणूनच पैसे न आल्यास आधी status पाहा, मग योग्य पावलं उचला.
Common Problems & Solutions (DBT फेल का होते?)
पेन्शनचे पैसे बँकेत जमा न होण्यामागे बहुतेक वेळा तांत्रिक कारणं असतात. मुख्य अडचणी व त्यांचे उपाय:
- आधार बँक खात्याला सीडेड नाही (DBT फेल होण्याचं सर्वांत मोठं कारण): बँकेत जाऊन NPCI मॅपरशी आधार सीडिंग करा. DBT व बँक खाते आधार-लिंक करण्याचे मार्गदर्शन पाहून हे लगेच पूर्ण करा.
- e-KYC प्रलंबित किंवा खाते निष्क्रिय: बँकेत KYC पूर्ण करा; खाते बंद असेल तर पुन्हा चालू करा किंवा नवीन आधार-लिंक खाते नोंदवा.
- उत्पन्न मर्यादेपेक्षा जास्त / दाखला संपलेला: ₹२१,००० मर्यादेतील अद्ययावत उत्पन्न दाखला जोडा.
- आधार व रेकॉर्डमधील नाव किंवा जन्मतारीख मिसमॅच: प्रथम आधार दुरुस्त करा — यासाठी आधार अपडेट मार्गदर्शन उपयोगी आहे, मग रेकॉर्ड जुळवा.
- हयातीचा दाखला न दिल्याने हप्ता थांबला: तहसील/तलाठी कार्यालयात life certificate वेळेत सादर करा.
- डुप्लिकेट लाभार्थी किंवा दुसरी पेन्शन सुरू: एकाच वेळी दोन पेन्शन घेता येत नाहीत — योग्य ती एकच ठेवा.
लाडकी बहीण किंवा इतर DBT योजनांतही असेच “pending / rejected” प्रश्न येतात; त्यांचे तपशीलवार उपाय e-KYC pending व rejected DBT उपाय या लेखात दिले आहेत — पेन्शनसाठीही तेच तत्त्व लागू पडतं.
बनावट वेबसाइट व दलालांपासून सावध रहा
या योजना गरीब व वृद्ध लोकांसाठी असल्याने फसवणुकीचे प्रकारही वाढले आहेत. लक्षात ठेवा — अर्ज पूर्णपणे मोफत आहे; कोणीही “पेन्शन लावून देतो, फक्त हजार रुपये द्या” म्हणत असेल तर तो दलाल आहे. गूगलवर दिसणाऱ्या कोणत्याही “.in / .com” साइटवर आधार किंवा बँक तपशील टाकू नका; फक्त aaplesarkar.mahaonline.gov.in आणि sjsa.maharashtra.gov.in हेच अधिकृत पत्ते वापरा. OTP कोणालाही सांगू नका — बँक किंवा सरकार कधीही फोनवर OTP मागत नाही. आरोग्यविषयक मदतीसाठी ज्येष्ठ नागरिक आयुष्मान भारत कार्ड व रुग्णालय यादी तपासू शकतात, तर इतर शासकीय योजनांच्या ऑनलाइन अर्जासाठी MahaDBT पोर्टल मार्गदर्शन उपयोगी पडेल.
निष्कर्ष
संजय गांधी निराधार आणि श्रावणबाळ या दोन्ही योजना महाराष्ट्रातील निराधार, वृद्ध, विधवा व दिव्यांग व्यक्तींसाठी खरा आधार आहेत. पात्रता पूर्ण करा, कागदपत्रे नीट जुळवा, आपले सरकार पोर्टलवर अर्ज करा आणि आधार-DBT लिंक अद्ययावत ठेवा — एवढं केलं की दरमहा पेन्शन नियमित मिळत राहते. पैसे न आल्यास घाबरून जाऊ नका; sas.mahait.org वर status तपासा, कारण शोधा आणि योग्य ती दुरुस्ती करा. रक्कम ₹१,५०० की दिव्यांगांसाठी ₹२,५०० — याबाबत नेहमी अधिकृत GR किंवा तहसील कार्यालयातून खात्री करून घ्या.
टीप: अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत पोर्टलवर माहिती तपासा. ही माहिती केवळ मार्गदर्शनासाठी आहे.
