फेब्रुवारी आणि मार्च २०२६ मध्ये अवकाळी पावसाने महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचं मोठं नुकसान झालं. त्या नुकसानीची भरपाई देण्यासाठी राज्य सरकारने अखेर १८ मे २०२६ रोजी दोन महत्त्वाचे शासन निर्णय म्हणजे GR काढले आहेत. या दोन GR द्वारे २२ जिल्ह्यांतील १,६९,८८९ शेतकऱ्यांना एकूण १६६ कोटी रुपयांची नुकसान भरपाई मंजूर करण्यात आली आहे. या लेखात कोणत्या विभागातील किती शेतकऱ्यांना किती रुपये मिळणार, नाशिक विभागाला सर्वाधिक रक्कम का मिळाली, कोणते जिल्हे अजून वगळले आहेत, पैसे कधी खात्यात येतील आणि GR कुठे वाचता येतो हे सगळं सविस्तर सांगणार आहोत.
फेब्रुवारी-मार्चचा अवकाळी पाऊस नुकसान किती मोठं होतं?
यंदाचा फेब्रुवारी आणि मार्च महिना महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी खूप जड गेला. हे दोन महिने साधारणपणे रब्बी पिकं काढणीला येतात तेव्हाचे असतात. गहू, हरभरा, ज्वारी, कांदा अशी पिकं शेतात उभी असतात किंवा काढणी सुरू असते. अशा वेळी अवकाळी पाऊस आला तर नुकसान दुप्पट होतं उभ्या पिकाचं नुकसान होतं आणि काढलेलं पीक भिजून खराब होतं. यावर्षी नेमकं हेच झालं. राज्यातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये अवकाळी पावसाने थैमान घातलं. शेतकऱ्यांनी तालुका आणि जिल्हा पातळीवर नुकसानीचे अर्ज केले, पंचनामे झाले आणि त्यानंतर ही नुकसान भरपाई मंजूर करण्यात आली आहे. एकूण २२ जिल्ह्यांचा समावेश या दोन GR मध्ये आहे.
दोन GR म्हणजे काय का दोन वेगळे काढले?
१८ मे २०२६ रोजी राज्य सरकारने दोन स्वतंत्र GR काढले. एक GR फेब्रुवारी महिन्यातील नुकसानीसाठी आणि दुसरा GR मार्च महिन्यातील नुकसानीसाठी. हे वेगळे काढण्याचं कारण म्हणजे दोन वेगवेगळ्या कालावधीतील नुकसान, वेगवेगळ्या जिल्ह्यांमध्ये, वेगवेगळ्या पिकांचं होतं. त्यामुळे दोन्ही कालावधीसाठी स्वतंत्र पडताळणी झाली आणि स्वतंत्र मंजुरी दिली गेली. या दोन्ही GR मध्ये एक महत्त्वाचा नियम घालण्यात आला आहे कोणत्याही शेतकऱ्याला एकाच हंगामात दोनदा नुकसान भरपाई मिळणार नाही. म्हणजे जर एखाद्या शेतकऱ्याला फेब्रुवारीच्या GR मधून आधीच पैसे मिळाले असतील तर त्याला मार्चच्या GR मधूनही दुसऱ्यांदा पैसे मिळणार नाहीत. हा नियम घोटाळे टाळण्यासाठी घातला आहे. हे दोन्ही GR maharashtra.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत.
नाशिक विभाग सर्वाधिक शेतकरी, सर्वाधिक रक्कम
या संपूर्ण नुकसान भरपाईत नाशिक विभागाचा वाटा सर्वात मोठा आहे. नाशिक विभागातील एकूण १,४६,५७७ शेतकऱ्यांना तब्बल १४५ कोटी ८७ लाख ७० हजार रुपयांची नुकसान भरपाई मंजूर करण्यात आली आहे. म्हणजे राज्याच्या एकूण १६६ कोटी पैकी जवळजवळ ८८% रक्कम एकट्या नाशिक विभागाला आहे. याचं कारण म्हणजे या भागात अवकाळी पावसाचा फटका सर्वाधिक बसला आणि शेतकऱ्यांची संख्याही जास्त आहे. नाशिक जिल्ह्यातील ६५,७५६ शेतकऱ्यांना ७३ कोटी ३४ लाख ९४ हजार रुपये मंजूर झाले आहेत हा एकट्या जिल्ह्याचा आकडा सगळ्यात मोठा आहे. जळगाव जिल्ह्यातील ३७,९९१ शेतकऱ्यांना ३१ कोटी १४ लाख रुपये, अहिल्यानगर जिल्ह्यातील २७,६०२ शेतकऱ्यांना २५ कोटी २० लाख रुपये, धुळे जिल्ह्यातील १४,२७५ शेतकऱ्यांना १५ कोटी ५१ लाख रुपये आणि नंदुरबार जिल्ह्यातील ९५३ शेतकऱ्यांना ६६ लाख ५७ हजार रुपये मंजूर झाले आहेत. नाशिक विभागात कांदा, द्राक्ष आणि अन्य फळपिकांचं मोठ्या प्रमाणात उत्पादन होतं. अवकाळी पावसात ही पिकं सर्वात जास्त बाधित होतात कारण ती नाजूक असतात आणि पावसाचं एकही तडाखं ते सहन करू शकत नाहीत.
पुणे विभाग ११,६२६ शेतकऱ्यांना १० कोटी ५२ लाख
पुणे विभागातील एकूण ११,६२६ शेतकऱ्यांना १० कोटी ५२ लाख ३२ हजार रुपयांची नुकसान भरपाई मंजूर झाली आहे. यात पुणे जिल्ह्यातील ८,५०९ शेतकऱ्यांना ७ कोटी १३ लाख ३७ हजार रुपये आणि सांगली जिल्ह्यातील ३,११७ शेतकऱ्यांना ३ कोटी ३८ लाख ९५ हजार रुपये मंजूर आहेत. मात्र पुणे विभागातील सातारा जिल्ह्याचा अद्याप या GR मध्ये समावेश नाही. साताऱ्यातही फेब्रुवारी-मार्चमध्ये अवकाळी पावसाने नुकसान झालं होतं. तरीही या GR मध्ये सातारा वगळलेला आहे. सातारा जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना आणखी प्रतीक्षा करावी लागणार आहे. हे का झालं याचं स्पष्टीकरण GR मध्ये दिलेलं नाही शक्यतो तिथले पंचनामे किंवा कागदपत्रे अजून पूर्ण झाले नसतील.
छत्रपती संभाजीनगर विभाग ७,३२२ शेतकऱ्यांना ५ कोटी ६८ लाख
छत्रपती संभाजीनगर विभागातील सात जिल्ह्यांमधील ७,३२२ शेतकऱ्यांना एकूण ५ कोटी ६८ लाख २२ हजार रुपयांची नुकसान भरपाई मंजूर झाली आहे. यात धाराशिव जिल्ह्यातील ३,३१५ शेतकऱ्यांना १ कोटी ३९ लाख ३६ हजार रुपये, जालना जिल्ह्यातील २,८५७ शेतकऱ्यांना २ कोटी ५२ लाख ९० हजार रुपये, हिंगोली जिल्ह्यातील ४९८ शेतकऱ्यांना ४५ लाख ३ हजार रुपये, नांदेड जिल्ह्यातील ४९६ शेतकऱ्यांना २३ लाख ६८ हजार रुपये आणि लातूर जिल्ह्यातील १५६ शेतकऱ्यांना २१ लाख २५ हजार रुपये मंजूर आहेत. मराठवाड्यातील शेती हवामानाच्या बदलांना नेहमीच तोंड देत असते. अवकाळी पाऊस किंवा गारपीट आली की इथल्या शेतकऱ्यांचं नुकसान मोठं असतं कारण हे क्षेत्र आधीच कमी पर्जन्यमानाचं आहे आणि तरीही शेती करत असतात.
नागपूर विभाग फेब्रुवारी आणि मार्च दोन्हींसाठी स्वतंत्र भरपाई
नागपूर विभागात फेब्रुवारी आणि मार्च या दोन्ही महिन्यांसाठी स्वतंत्रपणे नुकसान भरपाई मंजूर झाली आहे. मार्च महिन्यासाठी नागपूर जिल्ह्यातील २५० शेतकऱ्यांना २५ लाख ६२ हजार रुपये आणि चंद्रपूर जिल्ह्यातील ८४६ शेतकऱ्यांना ७५ लाख रुपये मंजूर आहेत. फेब्रुवारी महिन्यासाठी नागपूर जिल्ह्यातील १,७४६ शेतकऱ्यांना १ कोटी १४ लाख ६७ हजार रुपये मंजूर झाले आहेत. भंडारा जिल्ह्यातील १०५ शेतकऱ्यांना २ लाख हजार रुपये आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील ४४३ शेतकऱ्यांना ३६ लाख ७५ हजार रुपये मंजूर आहेत. विदर्भातील शेती प्रामुख्याने कापूस आणि सोयाबीनवर अवलंबून आहे. फेब्रुवारी-मार्चमध्ये रब्बी पिकांची काढणी होत असते आणि त्या वेळी आलेल्या पावसाने काढणी केलेला माल भिजला किंवा उभं पीक खाली पडलं अशा प्रकारचं नुकसान झालं होतं.
कोकण आंबा उत्पादक शेतकऱ्यांना भरपाई
कोकणातील शेतकऱ्यांना यावेळी विशेषतः आंबा पिकाच्या नुकसानीसाठी भरपाई मिळत आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील २२१ शेतकऱ्यांना १२ लाख ६७ हजार रुपये आणि रत्नागिरी जिल्ह्यातील १९२ शेतकऱ्यांना ११ लाख ४६ हजार रुपये मंजूर झाले आहेत. कोकणात फेब्रुवारी-मार्च हा हापूस आंब्याचा मुख्य हंगाम असतो. याच काळात अवकाळी पाऊस आला तर फुलांची गळ होते, कैऱ्या खराब होतात आणि मोठ्या कष्टाने जपलेलं पीक एका रात्रीत संपतं. कोकणातील शेतकऱ्यांसाठी आंबा हे वर्षाचं सर्वात महत्त्वाचं पीक असतं आणि त्याचं नुकसान म्हणजे संपूर्ण वर्षाचा आर्थिक भार एकट्या खांद्यावर येणं. त्यामुळे ही भरपाई कमी असली तरी दिलासा देणारी आहे.
अमरावती विभाग तुलनेने कमी शेतकरी
अमरावती विभागातून या GR मध्ये तुलनेने कमी शेतकऱ्यांचा समावेश आहे. अमरावती जिल्ह्यातील ४७५ शेतकऱ्यांना २२ लाख ९५ हजार रुपये, यवतमाळ जिल्ह्यातील ७७ शेतकऱ्यांना १२ लाख ७१ हजार रुपये आणि वाशिम जिल्ह्यातील नऊ शेतकऱ्यांना ७७ हजार रुपये मंजूर आहेत. अमरावती विभागातील आकडे कमी असण्याचं कारण असू शकतं की तिथे पंचनामे उशिरा झाले किंवा नुकसानीची व्याप्ती या दोन जिल्ह्यांपुरतीच मर्यादित राहिली. बुलढाणा आणि अकोला या जिल्ह्यांचा या GR मध्ये समावेश नाही त्यांच्यासाठी वेगळा GR येण्याची शक्यता आहे.
पैसे कधी खात्यात येतील जून पहिला आठवडा
GR मंजूर झाला म्हणजे पैसे लगेच खात्यात येत नाहीत. GR नंतर जिल्हा प्रशासनाकडे निधी वितरित होतो. मग जिल्हाधिकारी कार्यालय तहसीलनिहाय यादी तयार करतं आणि थेट लाभ हस्तांतरण म्हणजे DBT द्वारे शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात रक्कम जमा केली जाते. या संपूर्ण प्रक्रियेला साधारण दोन ते तीन आठवडे लागतात. त्यामुळे जून महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत बहुतेक शेतकऱ्यांच्या खात्यात ही रक्कम जमा होण्याची अपेक्षा आहे. खात्यात पैसे आले की नाही हे पासबुक अपडेट करून किंवा बँकेच्या SMS द्वारे कळतं.
पैसे आले नाहीत तर काय करायचं?
जून पहिल्या आठवड्यानंतरही पैसे आले नाहीत तर आधी तपासा की तुमचं नाव पंचनाम्यात आहे का. तहसीलदार कार्यालयात जाऊन विचारा की तुमचं नाव लाभार्थी यादीत आहे का. बँक खातं आधारशी लिंक आहे का ते तपासा. हे सगळं ठीक असेल तर जिल्हाधिकारी कार्यालयात लेखी अर्ज द्या. GR नंबर आणि तारीख सांगा १८ मे २०२६ आणि तुमची नुकसान भरपाई का आली नाही याची चौकशी करा. सातारा जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांनी पुढच्या GR ची वाट बघावी आणि तालुका कृषी अधिकाऱ्यांशी संपर्क ठेवावा.
